چكيده
ظلم وستم امري نكوهيده ومخالف فطرت انساني است وانسان ها هيچ گاه آن رابرنمي تابند.درخني منسوب به پيامبراكرم(ص)چنين آمده است:(الملك يبقي مع الكفر ولايبقي مع الظلم).همين سخن نشان ازآن داردكه ستم پايدارنمي ماند.دين مبين اسلام همواره انسان ها رابه نفي بندگي غيرخدافراخوانده وتلاش كرده است تاعزت وحرمت انسان هاحفظ شود.دراين ميان،مذهب شيعه به دليل ويژگي هاي خاص خودواثرات تربيتي كه درميان پيروان خود داشته نقش ممتازي داردويكي ازجنبه هاي آشكارآن (ظلم ستيزي)است.تاريخ شيعه وسرگذشت پيشوايان آن گواه روشني براين مدعاست.
اگرچه موضوع ظلم ستيزي ورويارويي با ستمگران در ادبيّات فارسي بازتاب داشته است،امّادرآثارشاعران شيعي جلوه خاصي دارد و لحاظ حساسيت شيعيان،اين مسأله،تشخيص و تمايز ويژه اي پيداكرده است.دراين مقاله به بررسي موضوع ظلم ستيزي ازنگاه شاعران شيعه پرداخته شده است.درآغاز،مخالفت باظلم وجورازديدگاه آيات قرآن وروايات،مطرح شده وآن گاه سروده هاي بيش ازبيست تن از شاعران شيعي ازكسايي مروزي(قرن چهارم)تاحكيم صفاي اصفهاني (قرن چهاردهم)آورده شده است.درذكرنام سرايندگان،ترتيب تاريخي رعايت شده تا خواننده باسيراين مضمون در طول تاريخ هزارساله آشنا شود.
شكل هاي طرح اين مسأله درآثار شاعران شيعه متفاوت است وبه صورت هاي موعظه و نصيحت به حاكمان،طنز،شكايت،انتقاد،درخواست واعتراض ديده مي شود؛امّا به طوركلي واجمالي،مضاميني كه دراين سروده ها ديده مي شود بدين قراراست :
نكوهش پادشاهان ستمگر،تشويق به رعايت عدل ودادوخودداري كردن اززورگويي،مبّرادانستن خوداز ستمگري،ترساندن ظالمان از عذاب روزقيامت وتوجه دادن آنان به اين نكته كه خداوند حاكم عادل است وستم رادشمن مي دارد،بيان غفلت وبي خبري جائران وجباران،پرهيزدادن ار دعا وآه مظلومان ورعيت حال رعيت،خاطرنشان كردن نتيجه ستم در نابودي حكومت ها،اعتراض به غارت اموال مردم،شكايت ازفراگيرشدن ظلم وجور،گوشزدكردن نتايج مثبت برپاداشتن عدل وداد وسپاسگزاري ازحاكم عادل ،به يادآوري اين نكته كه ظلم عاقبت خوشي ندارد وكيفرديدن ستمگر،سرزنش كساني كه به ظالمان ياري مي رسانند و اظهارشادماني از هلاكت ستمگرو...
بررسي آثارشاعران نشان مي دهدكه ظلم وبيداد همواره وجودداشته ودرمقابل نيز شاعران شيعه سكوت نكرده اندوبه گونه هاي مختلف به انجام وظيفه پرداخته اند.
يكي ديگر از افتخارات مذهب شيعه،اين است كه درطول تاريخ پرفرازونشيب خود همواره برمبارزه ومقابله باظلم وستم در تمامي شكل هاي آن پافشاري كرده است وپيروان راستين اين مكتب دراين راه هرگونه رنج وسختي وخسارتي راازجان ودل پذيرا بوده و همه رابه خاطررسيدن به آرمان هاي والا ومقدّس خويش بردبارانه تحمل نموده اند.شيعه براساس تعاليم قرآني وسخنان دستورهاي برجا مانده از پيشوايان دين ومهم ترازآن،سيره عملي معصومين(ع)،درجهت مقابله باظلم وجور،حركت توفنده خودرادرگسترده تاريخ ادامه داده است.
ازآن جا كه ظلم باسرشت انسان ها سازگارنيست،خداوند درقرآن مجيد آيات فراواني درباره نكوهش ستم وسرانجام ظالمان ومسائل مختلف ديگر درهمين زمينه،نازل كرده است كه به عنوان نمونه چندآيه آورده مي شود.درمورد اعتماد وتوجه نكردن به ظالمان چنين آمده است:
((ولا تركنوا الي ظلموا فتمسكم النار و مالكم من دون الله من اولياء ثم لاتنصرون.
به ستمكاران،وعده عذاب دردناك داده شده است:
((فويل للذين ظلموا من عذاب يوم اليم.پس واي برستمكاران از عذاب دردآورقيامت(زخرف/65).
ودرجاي ديگرخطاب به جائران،چنين گفته شده است:
((وسيعلم الذين ظلموا اي منقلب ينقلبون:وستمكاران به زودي خواهند دانست كه به چه مكاني باز مي گردند(شعراء/277).
وراجع به سرانجام ظالمان در قيامت چنين مي خوانيم:
((ثم قيل للذين ظلموا ذوقواعذاب الخلدهل تجزون الا ما كنتم تكسبون:آنگاه به ستمكاران گويند:عذاب جاويد را بچشيد.آيا نه چنين است كه در برابراعمال تان كيفر مي بينيد؟(يونس/52).
روايات واحاديثي كه از پيامبراكرم(ص)وسايرامامان(ع)درموردظلم وعاقبت آن وهمچنين امر با آن و...به دست مارسيده بسيار است كه در اين جا براي آراستن كلام،به چندمورداشاره مي شود.